6.1. Тұрақтылық туралы түсінік.

Тұрақтылықтың қажетті және жеткілікті шарттары.

 

Түзу сызықты жүйелердің тұрақтылығы деп жүйелердің кейітуші сигналдарды алғаннан кейін қалпына келу мүмкіндігін түсінеміз. Жүйе тұрақтылығы олардың эксплутациялану мүмкіндігін сипаттайды. Жүйелер үш түрге бөлінеді, яғни жүйелер болтын үш түрлі күй:

 

 

1.     тұрақты;

  


 

2.     тұрақсыз;

 

3.     орташа.

 

 

Бағытталған параметрлі түзу сызықты нысана дифференциялдық теңдеумен сипатталады:

 

    (6-1)

 

Еркін, яғни мүмкін емес қозғалыс осы дифференциялдық теңдеудің шешімі болатын теңдеумен сипатталады:

 

                                 (6-2)

 

мұндағы Рi – сипаттама теңдеудің түбірі,

       Сi – интегралдау тұрақтысы.

Жүйенің сипаттама теңдеуі:

 

                    (6-3)

 

 

Бұл жағдайда сипаттама теңдеудің түбірі  келесі мәндерді қабылдай алады:

1.     түбірлер нақты, теріс , еркін қозғалыс теңдеуі ;

Бұл жағдайда өтпелі процес апериодикалық өшетін, жүйе тұрақты.

 

                 i  Im                                   ycв.      

                         

   

    -α                 Re                                                                                                   t

  Pi  

                                  

 

 

а) Түбірлердің орналасуы               б)  Өтпелі процес

 

6-1 сурет.

 

                                 

2.     түбірлер нақты, оң , еркін қозғалыс теңдеуі ;

Бұл жағдайда өтпелі процес апериодикалық өшпейтін, жүйе тұрақсыз.

 

 

                       i  Im                                         ycв. 

 

 

                      +α  Re                                                                                            t

                     Pi  

 

                                      

   

а) Түбірлердің орналасуы            б)  Өтпелі процес

 

 

6-2 сурет.

 

3.     Түбірлер нақты теріс бөлігі бар комплексті , еркін қозғалыс теңдеуі ;

Бұл жағдайда өтпелі процес тербелмелі өшетін, жүйе тұрақты.

 

            i  Im                                           ycв.

     Pi                         

 

     -α                Re                                                                      t

 

 

    Pi                                   

 

а) Түбірлердің орналасуы               б)  Өтпелі процес

 

6-3 сурет.

 

 

4.     Түбірлер оң нақты бөлігі бар комплексті , еркін қозғалыс теңдеуі ;

Бұл жағдайда өтпелі процес тербелмелі өспейтін, жүйе тұрақсыз.

 

 

                 i  Im                                              усв.

                              Pi

 

                        +α           Re                                                                                            t

 

 

                                  Pi       

 

 

             а ) Түбірлердің ораналсуы                б)  Өтпелі процес

 

6-4 сурет.

 

5.     Түбірлер таза жорамал, нақты бөлігі нольге тең , еркін қозғалыс теңдеуі ;

Бұл жағдайда өтпелі процес тербелмелі, өшпейтін тұрақты амплитудалы және жиілікті синусоидальді тербелісте. Жүйе орта немесе тұрақтылық шекарасында.

 

 

 

                 i  Im                                   усв.

                               

            Pi

          α=0        Re                                                                        t

         

            Pi                                  

 

      а) Түбірлердің орналасуы                                б)  Өтпелі процес

 

6-5 сурет.

 

Осылайша, жүйенің тұрақтылығы сипаттама теңдеудің түбірлерінің комплексті жазықтықта орналасуымен анықталады.

Жүйе тұрақтылығының қажетті де жеткілікті шарты жүйенің сипаттама теңдеуінің барлық нақты түбірлерінің немесе комплексті түбірлердің нақты бөлігінің теріс болуы болып табылады.

Егер, ең болмағанда бір түбір оң немсе оң нақты бөлікке ие болса, онда жүйе тұрақсыз.

Егер, ең болмағанда бір түбір нольге тең, қалғандары теріс болса, онда жүйе тұрақтылық шекарасында.

Бұдан басқа, «үлкендегі тұрақтылық» және «кішідегі тұрақтылық» деген түсініктер бар.

Жүйе «үлкендегі тұрақты» деп аталады, егер ол оның координаталарының кез-келген алғашқы ауытқуларында тұрақты болып қалса. Жүйе «кішідегі тұрақты» деп аталады, егер ол тек белгілі бір оның координаталарының алғашқа ауытқуына қойылатын шектеулерде ғана тұрақты болса. «Кішідегі тұрақтылық» түсінігінің моделі 6.6 суреттегідей ұсынылуы мүмкін.  

 

«Кішідегі» тұрақтылық түсінігі

 

  

 

 

 


 

6-6 сурет.

 

Жүйе асимптотикалық тұрақты, яғни  жағдайында , егер сипаттама теңдеуінің түбірлері не теріс, егер түбірлер нақты болса, не теріс нақты бөлікке ие, егер түбірлер комплексті болса.

Осылайша, тұрақтылықты талдау сипаттама теңдеуінің түбірлерін есептеуге алып келеді. Үлкен реттегі жүйелер үшін, мысалы екіден көп, түбірлерді есептеу айтарлықтай қиындыққа соғады. Сол үшін тұрақтылықты анықтау үшін тұрақтылық белгілері деп аталатын бағалаудың жанама әдістері қолданылады.

Тұрақтылықтың алгебралық және жиіліктік белгілері бар.